ամսվա ամփոփում

Առարկա, ձև, ուտոպիա

Մարինե Խաչատրյան

«Նատրյուրմորտ»

Մարտի 11-ին Գեղարվեստի ակադեմիայում տեղի ունեցավ «Նատյուրմորտ» կոչվող ցուցահանդեսը` նկարիչ Արա Հայթայանի և ակադեմիայի մի խումբ ուսանողների մասնակցությամբ և համադրմամբ: Ցուցահանդեսը կոչված էր ուսումնասիրելու ժանրի սահմաններն ու դրա ժամանակակից դրսևորումները։ Բացմանը հաջորդեց ժանրի պատմական զարգացման վերաբերյալ քննարկում-բանախոսություն, որը համալիր պատկերացում տվեց նատյուրմորտի մասին ու դրա շուրջ մտորումների նոր առիթ ստեղծեց։

Նատյուրմորտը մեռած առարկաների աշխարհ է (բառացի նույնպես նշանակում է «մեռած բնություն»՝ nature morte)։ Նատյուրմորտներ ուսումնասիրող Իրինա Դանիլովան գրում է՝ «ամեն կենդանի բան նատյուրմորտում մեռնում է և վերածվում առարկայի։ Ծաղիկները պետք է պոկված լինեն իրենց բնական միջավայրից, մրգերն ու պտուղները՝ քաղված, կենդանիներն ու թռչունները՝ սպանված, ձկներն ու ծովային կենդանիները՝ ջրից հանված, որպեսզի հայտնվեն նատյուրմորտում»։ Այս ցուցահանդեսում ևս նարինջը կտրված է, տանձը՝ կծած, ծաղիկները՝ թառամած, ձուկը՝ եփված, ձուն՝ ձվածեղ դարձած, մարդը՝ քանդակված կամ հայելու մեջ որպես արտացոլանք ֆիքսված, բայց ոչ երբեք որպես գործող սուբյեկտ պատկերված։ Ինչպես դասական նատյուրմորտների մեջ, այստեղ ևս կենդանի արարածներ գրեթե չկան։

Ցուցահանդեսում պահպանվել են իրերը, փոխվել է դրանց բնույթը։ Ժանրի կանոնների խախտումը և սահմանների հարցադրումը երևում է առարկաների մեկնաբանման կերպի մեջ։ Ցուցադրությունը կենդանացնում է առարկաների աշխարհը, աշխատեցնում իրերը, քանի որ ռոբոտաշինության, տեխնոլոգիաների զարգացման դարաշրջանում իրերի անկենդանությունը անհնար է։

Ներկայումս առարկաներին վերապահված են ֆունկցիաներ, որոնք իրականացնելու ընթացքում դրանք դադարում են անկենդան լինել. որոշները ձայն են հանում, մյուսները՝ պատկեր ցուցադրում, հաջորդներն էլ՝ փոխարինում մարդու այս կամ այն գործառույթը։ Խորհրդային իրերից կազմված ինստալացիայում իրերից մեկն իր ֆունկցիան կատարելիս է ներկայացված. վաղուց հնացած հեռուստացույցը հազիվ ցուցադրում է հեռուսատատեսային հաղորդում։ Իսկ մնացած առարկաները, թեև իրենց աշխատանքի պահին չեն ցուցադրված, սակայն, պարզ է՝ դրանք ևս ունակ են կատարելու որոշակի գործողություններ. սովետական ֆոտոխցիկը սև-սպիտակ լուսանկարներ է անում, ռադիոընդունիչը հեռարձակում է ռադիոալիքներ, մանկական խաղասարքը թույլ է տալիս խաղալ։ Սիրարփի Չիբուխչյանի ինստալացիայում հին գրամեքենան ձայն հանելով տպագրում է, Լիլիթ Մնացականյանի նատյուրմորտ կոլաժում ակորդեոնը նվագում է, Անի Ներսիսյանի ինստալացիայում էլ` աստիճաններից կախված կաթսաները թեթևակի շարժման մեջ են և ամենափոքր հարվածի դեպքում պատրաստ են բարձր ձայն հանել։ Ցուցասրահի պատերից մեկից կախված լարերը արվեստի տարածքից դուրս սպասարկում էին այս կամ այն տեխնոլոգիական սարքը՝ աշխատանքի մեջ դնելով այն։ Թվում է՝ նատյուրմորտը չպետք է խոսի, թեկուզ հեռուստացույցից կամ ռադիոընդունիչից, չպետք է նվագի, տպի, ձայն հանի կամ պատկեր անի։ Ցուցահանդեսը նատյուրմորտի հետ կատարված, ժամանակով թելադրված այս մետամորֆոզի արդյունքներն է վերհանում։

Դիտմամբ թե ոչ՝ նատյուրմորտում առարկաները շունչ են ստանում՝ հարցադրելով դրանում առարկաների՝ մեռած լինելու անհրաժեշտությունը և հարուցելով հետևյալ հարցը. «կարո՞ղ է հետարդյունաբերական դարաշրջանում, շարժվող մեքենաների բազմության, ռոբոտային գործերի առատության, տեխնիկայի բազմաֆունկցիոնալության պայմաններում նատյուրմորտը մնալ բացառապես անշարժ իրերի հավաքածու, թե՞ հեռուստացույցից ճառագող պատկերն ու հնչող ձայնը նատյուրմորտի՝ մեռած իրերով գոյության ավարտն է ազդարարում կամ դրա կերպարանափոխության սկիզբը»։

Պատկերված առարկան քիչ հնարավորություններ ունի «կենդանի լինելու», պատկերումն ի վիճակի է անգամ ամենաշարժուն առարկային «հանգուցյալ» դարձնելու, քանի որ այն ֆիքսում է պահը հարթության վրա։ Նույնիսկ շարժման պատկերումը շարժում չէ, այլ դրա պատրանք։ Ձայնն, առավել ևս, պարզապես հավերժական իղձ է գեղանկարչության համար։ Հաղթահարելով գեղանկարչության այս սահմանափակումը ինստալացիաների միջոցով ու թվացյալ կերպով մնալով նատյուրմորտի նեղ շրջանակների մեջ՝ ցուցահանդեսն, այնուամենայնիվ, խարխլում է ժանրի հիմքերը։ Ոչ միայն պատկերելով դրա գլխավոր «մոդելներին»՝ առարկաները, կտավների վրա, այլ որպես քանդակ կամ ինստալացիա՝ իրական առարկաների տեսքովներկայացնելով ցուցասրահում՝ նատյուրմորտը՝գեղանկարչության մեջ ծնված ու սնված այս ժանրը, այլ տիրույթներում վտանգում է իրեն ներհատուկ անկենդանությունը։

Առարկաների «կենդանությունն», այնուամենայնիվ, չի խախտում ժանրի՝ անցողիկության գաղափարի փոխանցման սկզբնական նպատակը։ Օֆելյա Ազիզյանի աշխատանքներից մեկում մեջբերված է Վան Գոգի խոսքն այն մասին, որ ինքն առավոտից աշխատում է, քանի որ ծաղիկներն արագ են թառամում, ուստի անընդհատ շտապում է նկարել, որ հասցնի։ Դասական նատյուրմորտներում անցողիկության գաղափարը մարմնավորող թոշնած ծաղիկներին ներկա նատյուրմորտներում փոխարինելու են եկել խորհրդային և վաղ հետխորհրդային շրջանների իրերը։ Էլեկտրոնային խաղերի հին սարքը, հեռուստացույցը, գրամեքենան, «Զենիթ» ֆոտոապարատը և ֆոտոժապավենը կարոտով հիշեցնում են անցած տասնամյակների ու իրերի՝ վաղեմության ժամկետի արագ սպառման, հետևապես՝ կյանքի վաղանցիկության մասին։ Սպառողական դարաշրջանում իրերի կյանքի կրճատված տևողությունն ավելի է սրում այդ գաղափարը ու ակտուալացնում ժանրը։

«Ինձ թվում է՝ մեր շարժման ամենակարևոր ձեռքբերումներից մեկն այն է, որ մենք գեղանկարչությունն ազատագրեցինք առարկայի գերիշխանությունից։ Ես ազատ եմ նկարել ծաղիկներ և անվանել այն ծաղիկներ՝ առանց դրա շուրջ պատմություններ հորինելու», աշխատանքներից մեկում մեջբերված է Օգյուստ Ռենուարի մտքերից։ Ճիշտ է՝ ներկայիս նատյուրմորտը ազատ է պատմություն պատմելու կապանքներից։ Սակայն հարցն այն է, որ նատյուրմորտում գեղանկարչությունը ոչ թե ազատագրվում է առարկայից, այլ հակառակը՝ դառնում է իրի ընձեռնած հնարավորությունների հլու հնազանդ ծառան։

Առարկան այնքան կենտրոնական դեր է ստացել ցուցահանդեսում, որ երկրորդվել են պատկերների ոճն ու մեդիան։ Կուբիզմից մինչև ֆովիզմ, ռեալիզմից մինչև անգամ աբստրակցիա տիրույթում գտնվող տարբեր ոճերի այս գեղանկարները, գծանկարները, լուսանկարները, քանդակներն ու ինստալացիաները միավորում են իրերը։ Ժանրը ողջունում է ոճերի բազմազանությամբ հարստանալու հեռանկարը, բայց պատկերվող օբյեկտի հանդեպ ունի միանշանակ խտրական վերաբերմունք․ նատյուրմորտը հավատարիմ է միայն առարկային։ Ժանրի այս անխախտ կողմնորոշումն առ առարկա և անհետևողականությունն ու ներառականությունը ոճերի և մեդիաների հանդեպ արտացոլված է ցուցահանդեսում, որտեղ նատյուրմորտի միակ տարբերանշանը շարունակում է մնալ առարկան։

Առհասարակ նատյուրմորտի ժանրը բացասում է առաջին հերթին մարդու պատկերումը։ Թեև մարդ արարածը բացակայում է այս նատյուրմորտներից ևս (բացառությամբ մի նկարի)՝ սակայն նա ներկա է «տողատակում», «կադրից դուրս», ամենուրեք կա մարդկային հետքը։ Ուտելիքով լիքը սեղանները որևէ մեկի համար են բացված կամ ինչ-որ մեկն արդեն օգտվել է դրանցից և հեռացել, երաժշտական գործիքներ որևէ մեկը, հավանաբար, նվագում է, հանված կոշիկները, բացված ծխախոտի տուփն ու աթոռը որևէ մեկին են պատկանում։ Գրեթե բոլոր առարկաները ակնարկում են մարդուն՝ իրենց ծառայության մասին, որով իրերը դիտարկվում են որպես մարդկային սպառողական կարիքների բավարարման օբյեկտներ։

«Ես դրեցի Մանեի «Տանձերով նատյուրմորտը» Էնգրի «Յուպիտերը և Թետիսը» նկարի կողքին։ Տանձերը դուրս շպրտեցին բոլոր աստվածներին»։ Էդգար Դեգայի այս խոսքերը փաստում են, որ ցուցահանդեսը շարունակում է արդի և ժամանակակից արվեստի բռնած ծիրը՝ կասեցնելով «մեծ» թեմաների հաղթարշավը «երկրորդական» թեմաներով՝առարկաների խմբավորում-կույտով։

Թեմայից ու պատկերվող օբյեկտից հետո հորինվածքի կառուցումը հաջորդ կենտրոնական հարցն է այս աշխատանքներում։ «Ես հսկայական ջանքեր եմ ներդնում հանուն կոմպոզիցիայի կառուցման, որպեսզի այն թվա կարծես թե պատահական առարկաների բնական դասավորություն… Նկարել նկար, որ զուրկ լինի արտիստիզմից», լուսանկարներից մեկում մեջբերված է Անրի Ֆանտեն Լատուրի խոսքերից։ Իսկապես, ցուցահանդեսի գործերի մի մասում առարկաները «բնական» միջավայրում են՝ անփույթ, զուրկ դասավորության ջանադիր «կոկետությունից», մյուսում՝ զինվորական կարգապահ շարասյան նման` իրերը խմբված են հենց իրենց համար նախատեսված տեղում՝ «ձիգ», բռնազբոսիկ, կազմ ու պատրաստ նկարվելու և դիտվելու։

Ցուցահանդեսի խայտաբղետությունը, սակայն, երևում է ոչ այնքան հորինվածքային լուծումների բազմազանության ու առարկաների լայն տեսականու, որքան ոճական առատության մեջ։ Ծավալները մեկ կոտրված են երկրաչափական մարմինների մեջ, մեկ՝ վերացական ֆորմաների մեջ տարրալուծված, մեկ ընդհանրացված են, պարզեցված, երբեմն՝ աղճատված, մեկ՝ գերիրական՝ շոշափելիության պատրանք ստեղծող։ Վերածննդի ծնունդ համարվող այս ժանրը արդի ու ժամանակակից արվեստի ուղղությունների պրիզմայով անցկացրած ոճական առանձնահատկություններով ներխուժում է ժամանակակից աշխարհ այնպես, ասես ներկայացնում է նատյուրմորտի պատմական ճամփորդությունը ժամանակով՝ այն բերել հասցնելով մեր օրերը ու փորձարկելով դրա ներկայիս ներուժը։

«Գրաֆիկաների ցուցադրություն. Գևորգ Ջորջ Քասսաբյան և Տիգրան Դադերյան»

Մարտի 15-ին Ալբերտ և Թովէ Բոյաջյան ցուցասրահում բացվեց կանադահայ արվեստագետ Գևորգ Ջորջ Քասսաբյանի և ֆրանսահայ արվեստագետ Տիգրան Դադերյանի (Տատրեան) համատեղ ցուցահանդեսը։ Համադրող Գայանե Հովհաննիսյանը ցուցահանդեսի տեքստի մեջ գրում է, որ այս երկու սփյուռքահայ արվեստագետներին «միավորում է միայն այն, որ երկուսն էլ ապրում են միևնույն ժամանակ, միևնույն մոլորակի վրա»։ Այսպիսի կապը շեշտելը, հավանաբար, առավել շատ նպատակ ուներ մատնանշելու այս երկու արվեստագետների միջև այլ նմանությունների բացակայությունը կամ այդ առնչությունները փնտրելու անիմաստությունը։ Այնուամենայնիվ, երկու արվեստագետների՝ իրար հետ ցուցադրվելը դրդում է այցելուին կա՛մ նմանություններ, կա՛մ հակադրություններ փնտրել այս նկարիչների գործերի միջև, այլապես՝ միասնական ասելիքի բացակայության պայմաններում, միասին ցուցադրվելու անհրաժեշտությունը հարցականի տակ է դրվում։

Ցուցահանդեսում ներկայացված երկու արվեստագետների աշխատանքներն էլ գտնվում են աբստրակցիայի եզրին, վերացարկվելու պռնկին, նրանց գործերի մի մասում վերացականությունը՝ ֆիգուրի ու բնական ֆորմաների բացարձակ բացակայությունը, չի հասել իր տրամաբանական լրումին։ Քասսաբյանի գործերում այդ լրման խոչընդոտը և աբստրակցիայի բացակայության մատնիչը գործերի վերնագրերն են։ Առաջին հայացքից աբստրակտ ֆորմաները նրա գործերում կոնկրետ առարկաների են հղում։ Աբստրակտ թվացող քսվածքները դառնում են կոնկրետ առարկաների՝ պոմպերի պատկերներ՝ շարքի «Ֆակտուրային խողովակներ» անվան շնորհիվ։ «Դաշնամուրային համերգ» կոչվող շարքում սև ու սպիտակ՝ մինիմալ միջոցներով արված աբստրակտ գունաբծերը նմանվում են ստեղների, երբ ծանոթանում ես վերնագրին։ Տիգրան Դադերյանի «Շրջագայություն» գործում վերացական սպիտակ գծերը մոտենում են խաչվող ճանապարհների պատկերների։ «Ձիթապտղի լեռը» գրաֆիկայում խաչեր են ուրվագծվում՝ խաչելության տեսարանի հետ առնչություններ առաջ բերելով։

Մյուս աշխատանքներում աբստրակցիան հաղթանակում է՝ հասնելով իր բոլորումին։ Քասսաբյանի «Կապույտ մոնոխրոմ» աշխատանքներում՝ մի ձեռքի շարժումով ու մինիմալ միջոցներով արված, աբսրտակցիան ներկայանում է իր մաքրության մեջ։ Կապույտ ներկանյութով քսվածքները լակոնիկ են ու ազատ ֆիգուրատիվությունից։ Դադերյանը «Տրոյայի պատերազմը», «Մրրիկ» կոչվող՝ աբստրակտ էքսպրեսիոնիզմին հղող իր աշխատանքներում ազատում է ձևը պատմողականությունից՝ թողնելով ձևի, վրձնահարվածների հարուցած մրրկային, անհանգիստ զգացողությունները․ ֆորման արտահայտում է միայն որակը՝ առանց հղելու առարկային, երևույթին կամ պատմությանը։

Ցուցահանդեսը, սակայն, դիտման աշխուժություն է առաջացնում ոչ թե աբստրակցիայի նահանջի ու լրման այս հերթափոխի, այլ վերնագրային խաղի միջոցով։ Եթե Քասսաբյանի գործերում աշխատանքների վերնագրերը պատկերվածի հետ հակասության խաղի մեջ չեն մտնում, ապա Դադերյանի մի շարք գրաֆիկաներում դիտողի տեսածը ակնհայտորեն հակասում է արվեստագետի գրածին, վերնագիրն ու պատկերը վեճի մեջ են։ «Բազմազանություն» վերնագրված նկարը անսպասելիորեն գույնի ու ֆորմայի միապաղաղություն է ներկայացնում՝ սևի միատոն ձանձրույթ առաջացնելով։ «Կապույտ երգը» գործը վառ դեղին գունավորում է առաջարկում. դիտողը կարդում է կապույտ, տեսնում՝ դեղնավուն։ «Գունանյութի սինթեզում» վերնագրով գրաֆիկան ենթադրում էր սինթեզված երանգներ, սակայն ներկայացնում է անխառն գույներ՝ հորիզոնական գծերով բաժանված ու չմիավորված։ Այս երկակի խաղը Դադերյանի գործերին հավելյալ դիտման առավելություն է տալիս․դիտման «առաջին մոտեցմամբ» գործը ներկայանում է իր գունակոմպոզոցիոն լուծմամբ, մյուսի ժամանակ՝ վերնագրի հետ իր խնդրահարույց հարաբերության մեջ։

«Միասին հնարավոր է»

Մարտի 19-ին ՆՓԱԿ-ում տեղի ունեցավ «Միասին հնարավոր է» խորագիրը կրող ցուցահանդեսը, որտեղ ներկայացված էին լուսանկարիչ Նելլի Շիշմանյանի աշխատանքները։ Ցուցահանդեսը ջանում է լցնել ադրբեջանցիների ու հայերի միջև հետզհետե խորացող հաղորդակցական անդունդը ոչ թե հերթական զոհի մասին լուրով, այլ բարեկամության հազվադեպ պատմությամբ։

Երկու երկրներում էլ խաղաղ համակեցությունը և խաղաղության թեման անրջական պատկերացումներ են, քանի որ ավելի քան քսան տարիների անմիջական շփման բացակայության, սահմանամերձ գյուղերի ռմբակոծությունների ու դրանց հետևանքով վիրավորների կամ զոհերի, անմշակ հողատարածությունների, անապահով կենսապայմանների, հետագայում նաև՝ ապրիլյան քառօրյա պատերազմի հետևանքով, երկուստեք ձևավորվել է թշնամու անմարդակերպ մի կերպար, որի հետևանքով խաղաղության մասին ամեն մի խոսակցություն ավարտվում է հետևյալ արտահայությամբ․ «եթե ուզում ես խաղաղություն, պատրաստվիր պատերազմի»։ Մի քանի օբյեկտիվ հանգամանքների պատճառով խաղաղ համակեցության հեռանկարը անիրատեսական է թվում երկու հասարակությունների համար էլ՝ չնայած ոչ վաղ անցյալի համատեղ գոյակցության՝ հաճախ հաջողված փորձին։ Այս պայմաններում է, որ ցուցահանդեսն առաջարկում է լարված հարաբերությունների մի այլընտրանք, որն առավել շատ հայերի ու ադրբեջանցիների խաղաղ գոյակցության ուտոպիա է, տեղացի հայերի ու ադրբեջանաբնակ քաղաքացիների համար անհնար թվացող ապրելակերպ, որը, սակայն, ոչ թե մտացածին իրականություն է՝ խաղաղության դիսկուրսի հնարավորությունը անհուսորեն հիմնավորելու փորձ, այլ արդեն գոյություն ունեցող կյանքի լուսանկարչական փաստավավերագրում։

Ցուցահանդեսը ցույց է տալիս, որ Հայաստանից դուրս, Վրաստանի երեք փոքր գյուղերում՝ Ծոփիում, Խաչաղբյուրում և Խոժոռնիում, կողք կողքի ապրում են հայեր ու ադրբեջանցիներ, որոնք ընկերություն են անում, մասնակցում միմյանց տներում ուրախության և տխրության միջոցառումներին, հաց կիսում, շաշկի խաղում, առևտուր անում իրար հետ ու հարևանություն անում։ Երեխաները հաճախում են միևնույն դպրոցը և իրար հետ ֆուտբոլ խաղում։ Շիշմանյանի լուսանկարները այս համակեցության ու հարևանության դրվագներ են պատկերում, որոնք ապացուցում են միասին ապրելու հնարավոր լինելը՝ ցուցադրելով կենցաղների ու երկու ազգերի ներկայացուցիչների բնորոշ առանձնահատկությունների նմանությունները։ Լուսանկարներում տոլման ու խանգյալը ոչ թե հերթական կռվի աղբյուր են, այլ թե՛ հայերի, թե՛ ադրբեջանցիների կողմից պատրաստվող ուտեստներ, որոնք մատնանշում են միայն կողք կողքի ապրող ժողովուրդների միևնույն համային ճաշակը։ Խաղաղ համակեցությունն այս երկու գյուղերը պատկերող լուսանկարներում ու վիդեոյում անիրատեսության ու մի կողմի պարտվողականության հոմանիշները չեն, այլ նույն տարածքը կիսելուց ծնված անհրաժեշտություն։

Մյուս կողմից, ցուցահանդեսը՝ չնայած շեշտադրված խաղաղասիրական շարժառիթներին, միտումնավոր թե ոչ, նաև գյուղական կյանքի ակնհայտ գովերգման փորձ է։ Հետզհետե ուռճացվող քաղաքների, ուրբանիզացման աննախադեպ տեմպերի հետևանքով գյուղական կյանքի շատ առանձնահատկություններ անհետանում են։ Լուսանկարներում ու վիդեոյում ոչխար խուզելը, կով կթելը, խոտի դեզ սարքելը, հավ ու սագ պահելը, հողամասերը մշակելը, բացօթյա պահածոներ անելը, փռերում հաց թխելը, ավանդական ուտեստներ պատրաստելը ներկայացված են գյուղական կյանքի հանդեպ առանձնահատուկ սիրով, քաղաքաբնակի հետաքրքրասիրությամբ ու անհետացող սովորույթների հանդեպ կարոտախտով։

Իրենց կենցաղավարման սովորույթները դեռևս պահպանած ու խաղաղ համակեցություն հաստատած այս գյուղերը ուտոպիստական վայրեր են, որոնք, ցուցահանդեսը պնդում է՝ օրինակելի են այլ բնակավայրերի համար։

***

Ի մի բերելով՝ նշենք, որ նատյուրմորտների ցուցահանդեսը փորձարկում էր առարկան ու դրա ներկայացումը ժամանակակից արվեստի պրակտիկաների կողքին, գրաֆիկաների ցուցադրությունը լարախաղացի նման հետուառաջ էր անում աբստրակցիայի թելի վրա, իսկ «Միասին հնարավոր է» ցուցահանդեսը պատուհան էր բացում դեպի խաղաղ գոյակցության արդեն իսկ առկա օրինակներ։