վերլուծություն

«Ձեռառնոցի՞», թե՞ ժամանակակից արվեստ։ Ո՞րն է պատին փակցված բանանի ճշմարտությունը

Նազարեթ Կարոյան

Իտալացի արվեստագետ Մաուրիցցո Կատելանը սովորական բանանը փակցրեց պատին եւ գինը դրեց 120 հազար դոլար։ Մի հավաքորդ էլ գնեց այդ բանանը եւ, քանի որ այդ ամենի մասին տեղեկացավ ողջ աշխարհը, տեղի ունեցավ նաեւ արվեստի հրաշքը ։ Ո՞րն է այստեղ արվեստ, կամ եթե շրջենք հայ արվեստագետ Սահակ Պողոսյանի՝ «Էստեղ արվեստ կա» ասույթ դարձած պնդումը, կարող ենք հարցնել «կա՞ էստեղ արվեստ», թե՞ մենք իրականում գործ ունենք խարդախության հետ, ոչ սովորական, այլ` համաշխարհային։

Մոդեռն եւ ժամանակակից արվեստները տասնամյակներ շարունակ համակված էին ներքին մղումներով. հասնել նախնականին ու պարզին, նորից ու նորից սահմանել, թե ինչ է արվեստը եւ ով է արվեստագետը։ Դրանց իրականացումները ի վերջո հանգեցրել են նրան, որ հետզհետե վերացել է դարերի ընթացքում մշակված հմտությունների կարիքը։ Թվում է, թե արվեստում ապահմտացման այս ճանապարհով ընթանալու արդյունքը կունենար հանրային համարժեք ընկալում, եւ արվեստասերը կբավարարվեր ստացածով։ Բայց արի ու տես, որ արվեստի՝ ամենուրեք լինելու ու նաեւ, ոչ միայն սպառման, այլեւ արտադրության տեսակետից ամենին հասու լինելու գաղափարի իրականացումը չէր համապատասխանում այն բանին, ինչին սպասում էր արվեստասերը։ Այսինքն՝ արվեստը եւ արվեստագետները չեն կարողացել հաղթահարել նույն այդ դարերի ընթացքում արվեստի մասին ձեւավորված հանրային այն պատկերացումը, ըստ որի արվեստի գործը պետք է լինի բացառիկ մի բան, այնպիսին, որ յուրաքանչյուր մեկին չթվա, թե ինքն էլ կարող է նույն բանն անել։ «Ես էլ կարող եմ (կամ՝ տատս էլ կարող է) դա անել» կամ «ո՞վ չի կարող անել» ժամանակակից արվեստի այս կամ գործի հետ հանդիպման առիթով հաճախակի հնչող նման արտահայտությունները, եթե ֆորմալ առումով համապատասխանում են նրան, ինչ արվեստագետներն էին ակնկալում, բովանդակային առումով դրանք հակառակ իմաստն (այս դեպքում՝ հրահանգն) են փոխանցում, որ արվեստը՝ ոչ միայն սպառման, այլեւ արտադրության առումով, պետք է հասու լինի միայն բացառություններին։ Նման վերաբերմունքի եւ հակազդեցության տեսակետից հարացուցային է հատկապես այնպիսի ակնհայտ մի գործ, ինչպիսին Մալեւիչի «Սեւ քառակուսի»-ն է։

Նույնը տեսնում ենք նաեւ Կատելանի գործի դեպքում ։ Թվում է, թե ի՞նչ մեծ բան է, ո՞վ չի կարող վերցնել սովորական բանանը եւ կպչուն ժապավենով այն փակցնել պատին։ Սակայն արտաքնապես իրոք պարզ այս արարքը կրկնելն իրականում բախվում է Կատելանի գործը «գործ» դարձրած պայմաններն ունենալու անհնարինությանը։ Դա նախեւառաջ սովորական բանանը իբրեւ արվեստի գործ Արտ Բազելի պես տոնավաճառում ներկայացնելն է, այնուհետեւ՝ դրա համար արտառոց մի գին սահմանելը։ Սա է, որ շատ քիչ մարդ կարող է անել։ Դու Կատելանը չես, եւ ոչ ոք լուրջ չի ընկալի քո այդ արարքը ուր մնաց, թե, Էմանուել Պեռոտենի պես հեղինակավոր մի գալերեա քեզ տեղ տա իր տաղավարում, դու Կատելանը չես, որ չունենաս գնորդի պակաս, էնպիսի մի գնորդի, որն առանց այլեւայլության կարող է բացել իր հաստափոր քսակը (մանավանդ, իտալացի արվեստագետն, իր գործն անելիս ամենեւին էլ «լուրջ» չի եղել, ավելի շուտ կատակել է, բայց՝ լրջորեն)։

Հիմա կհարցնեք, թե այս կատակի մեջ (խույս տանք ավելի կոշտ «ձեռառնոցի» բառից) որտե՞ղ է արվեստը։ Եթե թարգմանենք այս հարցը հանրամատչելի լեզվի, այն մոտավորապես կհնչի այսպես «ստեղծագործական ի՞նչ արժեքավոր բան կա դրանում»։ Կատելանի արաքը անդրադառնում է հենց սրան. արդյո՞ք գները, որոնցով այսօր վաճառվում են մոդեռն եւ ժամանակակից արվեստի գործերը, համապատասխանում են իրենց իրական արժեքին։ Եւ եթե այդ գները կապ չունեն գործերի իրական արժեքի հետ, ապա, ո՞րն է ընդհանրապես արվեստի գործի իրական գինը։ Փորձենք մենք էլ, շարունակելով հեղինակին, նույն հարցերը տալ նրա գործին. տեսնենք, թե ինչ պատասխաններ է հնարավոր դրանից դուրս բերել։

Ուրեմն, ի՞նչ է անում Կատելանը՝ սովորական բանանը փակցնելով պատին եւ գինը սահմանելով 120 հազար։ Այս գինն արդյո՞ք բանանին է վերաբերում, թե՞ այն ծուղակին, որը Կատելանը լարում է Արտ Բազելում. մի մեծ ու գործուն թակարդ, որի մեջ ընկած յուրաքանչյուր մեկը եւ յուրաքանչյուր բան, գալու էր դառնալու նրա գործի մի մասը։ Ե՜ւ այն հավաքորդը, որ գնեց Մաուրիցցոյի բանանը, ե՜ւ վրացի պերֆորմանսիստ Դավիթ Դաթունան, որ կերավ 120-հազարանոց այդ բանանը (դույզն իսկ չվախենալով հնարավոր դատական գործընթացի մեջ ներքաշվելուց, քանի որ վստահ է, որ «արվեստի գործ ուտելով», ինքը չի կարող որեւէ մեկին վնաս հասցնել), ե՜ւ գալերիստը, (քանի որ նա, իրականում, բանանը չէր, որ վաճառում էր, իսկ կերված բանանը կարող էր հեշտությամբ փոխարինել մեկ ուրիշով), ե՜ւ համաշխարհային այն մեծ աղմուկն ու իրարանցումը, որ կառաջանան սոցիալական ցանցերում` դառնալով ներշնչանքի աղբյուր այն հարյուրավոր, եթե ոչ հազարավոր մեմերի, վերլուծական տեքստերի եւ անդրադարձերի համար (ինչպես այս անդրադարձն է), որ գալու էին միմյանց հաստատելու, խմբագրել-սրբագրելու կամ հերքելու։ Նա ասես փոխում է արվեստի եւ իրականության տեղերը։ Նրա գործում ողջ իրականությունը, ասես, դառնում է արվեստ, եւ այդ իրականությունից միակ բանը, որին հաջողվում է ճողոպրել արվեստի ճիրաններից, դա նույն այդ «չարաճճի» բանանն է, որն իբրեւ «իրական» մի բան ապաստան է գտնում արվեստի տարածքում։ Երբ Կատելանի գործը դիտարկում ենք այս իմաստով, հնարավորություն ենք ստեղծում, որ դրա գինը թռչի մի քանի կարգ ավելի բարձր, հարյուր քսան հազարից հասնելով մեկ միլիոնի, տաս միլիոնի, հարյուր միլիոնի եւ այլն (իրականում Պեռոտենին, ի վերջո հաջողվեց երեք օրինակից բաղկացած ողջ «տպաքանակը» վաճառել մոտ 400 000 ԱՄՆ դոլարով)։

Ինչպե՞ս է սա դառնում հնարավոր։ Պատճառներից գլխավորը արվեստի առարկայի ապրանքայնացումն է, իսկ եթե ավելի խորանանք ու հասնենք Մարքսին՝ ապրանքի ֆետիշացումը, դրա պաշտամունքը, երբ ապրանքը սոսկ ապրանք չէ այլեւս, այլ մեկ այլ բանի նշան, կամ, ինչպես ֆրանսիացի փիլիսոփա եւ սոցիոլոգ Բոդրիյարը կասեր, սիմուլյակր։ Այդ մեկ այլ բանը, ուրեմն, որքա՞ն պետք է առանձնահատուկ ու բացառիկ լինի, որ հատուկ նշան պահանջի, այսինքն՝ մի բան, որ մի պարզ հղումով կփոխարինի եւ կներկայացնի իրեն։ Սակայն ապրանքի նշանայնացման շողերը անցնում են առարկայի սահմաններն ու տարածվում այդ առարկան ստեղծողի վրա։ Բացառիկությունների արտադրության ահա այս համակարգն է, որ ստացել է «աստղային» անվանումը։

Կատելանը՝ որպես այդ աստղային համակարգի վառ ներկայացուցիչ, իր էությամբ իսկական խաղացող է։ Իրեն շատ հաճախ այդպես էլ ներկայացնում են՝ կատակերգակ, բայց սոցիալական ցանցերի ժարգոնից փոխառած հասկացությունը՝ «տրոլը», ըստ իս, ավելի լավ է բնութագրում նրան։ Այն, ինչ անում է նա, իրոք, ոչ այլ ինչ է քան տրոլինգ։ Նա խորապես գիտակցում է, թե ով է ինքը եւ ինչ են իրենից սպասում. իր գործերի հիմքում առկա այս ինքնագիտակցումը նրան թույլ է տալիս գործերի մեջ ներառել այնպիսի տրամաբանություն, որն ի վիճակի կլինի գեներացնելու հանրային հակազդեցության ահագնացող ալիք։ Ավելին, երբ նա բանան է փակցնում պատին (գործի անվանումը եւս, այդ առումով սիմպտոմատիկ է՝ Comedian, այսինքն՝ կատակերգակ) հասկանում է, որ ինքը լոկ անվանական առումով է իր ստեղծած գործի հեղինակը։ Այնինչ՝ դրա իրական հեղինակը մի կոլեկտիվ է, որը կբացահատվի միայն այդ գործի անվանական թողարկումից հետո։

Կոլեկտիվ այդ անձը, որին եթե (փոխառելով ամերիկացի արվեստի փիլիսոփա Արթուր Դանտոյի հղացքը) անվանենք «արվեստի աշխարհը», առասպելական Յանուսի պես երկդիմի է։ Նրա դեմքերից մեկը՝ աղմկոտ ու շաղակրատ, պատկանում է փոփոխությունների առջեւ բաց եւ դեպի ապագան նայող փոքրամասնությանը, մեկին, ում համար արվեստը համընդհանուր մի խաղ է, որի պայմանններն ու կանոններն ինքը ընդունել է եւ, որին տրվել է ինքնամոռաց։ Մինչդեռ մյուսը, որը պատկանում է լռակյաց մեծամասնությանը, շրջված է դեպի անցյալ եւ շարունակում է իրեն անջատել արվեստից՝ արվեստագետից պահանջելով բացառիկը։

Կատելանը, իր գործը թողարկելու համար, ապավինում է «արվեստի աշխարհի» այս երկդիմությանը։ Գործի դնելով ցանցային ռեսուրսները, որոնք պատկանում են խաղի կանոններն անվերնպահորեն ընդունող փոքրամասնությանը, նա (ինչ խոսք, «կատելանավարի») գալիս է «բավարարելու», բացառիկի այդ պահանջը, որն իր առջեւ իջեցվել է լուռ մեծամասնության կողմից։ Արվեստագետը, սովորականն ու տափակը առաջարկելով իբրեւ բացառիկ մի բան, ասես, շրջում է մեծամասնության այդ պահանջարկը եւ ցույց է տալիս դրա ծիծաղելի բնույթն ու սնանկ լինելը։ Մոտ հիսուն տարի առաջ մինիմալ արվեստի նախակարապետներից մեկը, ամերիկացի արվեստագետ Էդ Ռեյնհարդը, պատասխանելու համար իր իսկ բարձրացրած հարցին, թե ինչ է արվեստը, ասում էր, թե «արվեստը մի բան է»։ Այսօր՝ քսանմեկի երկրորդ տասնմայակի վերջին, իտալացի արվեստագետը՝ Մաուրիցցո Կատելանը, դադաիստական արվեստի լավագույն ավանդույթների ծիրում իրականացրած իր հեգնաքով ասես կոնկրետացնում է այդ «մի բանը», ասելով թե արվեստն ընդամենը «մի բանան է»։

Մաուրիցցոյի արարքն, ինչ խոսք, հակասական է։ Բացահայտորեն հարվածելով արվեստի աշխարհի տնտեսական հիմքերին, նա միաժամանակ կտրում է այն ճյուղը, որի վրա ինքն էլ նստած է։ Բայց նրա գործի ուժն էլ հենց այդտեղ է՝ դրա քննադատական ու քանդող բնույթի մեջ։

Եթե ամփոփենք Կատելանի գործի բերած ուղերձները, դրանք հանգում են հետեւյալին. որ արվեստի գործ կարող է լինել անգամ պատին «սկոչած» բանանը, որ նման բան կարող է անել մեզնից յուրաքանչյուրը, միայն, թե պիտի գիտակցի, որ իր արածը արվեստի գործ է, որ արվեստի առարկայի գինը կարող է երբեմն չլինել մի բանանի գնից ավելի, այնինչ արվեստի գործ դարձած այդ բանանը կարող է նաեւ լինել անգին, որ արվեստի յուրաքանչյուր գործի արժեքն, ընդհանրապես, տեղավորվում է «գին չունենալու» եւ միաժամանակ «անգին լինելու» այդ տիրույթում, եւ ի վերջո՝ որ ժամանակակից արվեստը, ճիշտ է, չնչին մի բան է, բայց այնպիսի մի բան, այնպիսի մի ավելորդություն, առանց որի մարդկությունը գոյություն ունենալ չի կարող, որ մարդկությունն ինքնին արվեստի գործ է եւ արվեստագետ՝ միաժամանակ, մի արվեստագետ, որը ստեղծել է ինքն իրեն։

Երբ սրանից ճիշտ քսան տարի առաջ Կատելանը իր գործի մեջ թույլ էր տվել, որ երկնաքերն «ընկնի» Հռոմի պապ Հովհաննես-Պողոս 2-րդի գլխին, ժամանակակից արվեստի եւ ոչ միայն արվեստի ողջ աշխարհը անհոգ քրքջում էր։ Այսօր նա, ըստ էության, բանանի փափուկ մահակը իջեցնում է ողջ մարդկության գլխին։ Արդյո՞ք այն կլինի սթափեցնող...

Այս հարցին միանշանակ պատասխանելն, ինչ խոսք, դժվար է։ Բայց հետագա տարիների տոնավաճառների կազմակերպումն այլեւս դադարեցնելու մասին Արտ Բեռլինի՝ գրեթե նույն օրերին հնչած հայտարարությունը գալիս է արվեստի շուկայի համար ինչ-որ առումով դառնալու խորհրդանշական, խորհրդանշական շրջանակ այն բանանի շուրջ, որ Մաուրիցցո Կատելանը ներկայացրել էր Արտ Բազել Մայամիում։